Valt de NAVO uit elkaar vanwege Groenland?
Komende week brengen Deense en Groenlandse ministers een bezoek aan NAVO-topman Rutte in Brussel. De pers is niet welkom. Sinds de belangrijkste NAVO-partner, Amerika, interesse heeft getoond in Groenland, dat onder lidstaat Denemarken valt, werkt Rutte hard aan een diplomatieke oplossing van de crisis. Gaat hem dat lukken of valt de NAVO uit elkaar vanwege Groenland?
Wordt de de NAVO voltooid verleden tijd?
Vorige week werden de eerste lijnen van een diplomatieke oplossing zichtbaar. Er komt een 'werkgroep op hoog niveau', meldde de Deens-Groenlandse delegatie na een ontmoeting in Washington. Uit solidariteit met Denemarken stuurden diverse landen, waaronder Nederland, militairen naar Groenland. Zo tonen de Europeanen aan Trump dat ze de veiligheid in het Noordpoolgebied serieus nemen.
De Denen hadden deze missie afgestemd met de Amerikanen. Toch had dit een averechts effect, waardoor de situatie verder escaleert. De Amerikaanse president verklaarde gisteravond dat de deelnemende landen "een zeer gevaarlijk spel spelen" en kondigde extra importheffingen aan voor deze landen.
"Rutte zal zijn best hebben gedaan om Trump en zijn omgeving de afgelopen weken van gedachten te laten veranderen, maar ze hebben duidelijk niet geluisterd," zegt Michelle Haas, onderzoeker Europese veiligheid aan de Universiteit Gent. "Zo’n werkgroep speelt natuurlijk niet in op de realiteit waarin de ene bondgenoot de soevereiniteit van de ander ontkent."
Er worden hierbij geen harde woorden geschuwd. "Europeanen moeten nadenken over het ondenkbare," schreef buitenlandcommentator Gideon Rachman in de Financial Times. "Een alliantie die gebaseerd is op het principe dat leden elkaar bijstaan, kan niet overleven als de ene bondgenoot de ander aanvalt. Amerikaanse veiligheidsgaranties aan Europa zouden waardeloos zijn. Zelfs als sommige Europeanen zich krampachtig vastklampen aan de NAVO, zou deze uiteindelijk zinken in de golven van de Noord-Atlantische oceaan."
Hoe kan dit scenario worden voorkomen? Volgens The Economist kunnen de Europeanen drie strategieën toepassen richting Trump: verzachten, afschrikken en afleiden. Een nieuwe NAVO-missie in het gebied zou de Amerikaanse zorgen over de bescherming van Groenland mogelijk kunnen verminderen.
De tweede mogelijkheid, Trump afschrikken, zou via de Europese Unie kunnen verlopen. Tot nu toe schuift de EU de kwestie Groenland vooral door naar de NAVO. Maar achter gesloten deuren wordt zeker gesproken over drastische maatregelen zoals het opschorten van delen van de handelsdeal tussen de VS en de EU, een verbod op het leveren van ASML-chipmachines aan Amerikaanse bedrijven en het sluiten van Amerikaanse bases in Europa.
Daarnaast is er hernieuwde aandacht voor artikel 42.7 van het Europees verdrag. Deze 'solidariteitsclausule' doet denken aan het bekende NAVO-artikel 5. Ook de Europese versie bepaalt dat landen elkaar moeten steunen als één van hen wordt aangevallen. Dit geldt ook voor Groenland, via EU-lidstaat Denemarken, zo bevestigde de Europese Commissie deze week.
Het probleem is dat de EU geen leger heeft, geen commandostructuur zoals de NAVO, en geen enkel land de confrontatie met het machtige Amerikaanse leger aandurft, zeggen militaire experts. Maar als Denemarken een beroep doet op de solidariteitsclausule, hoeft Europese hulp niet per se militair te zijn; er zouden bijvoorbeeld ook economische sancties tegen de VS kunnen volgen.
"Leuke gedachte-experimenten allemaal", zegt een EU-diplomaat, "maar kansloos, er is totaal geen eensgezindheid onder de EU-landen voor zulke ingrijpende stappen. Die zouden ons bovendien veel harder treffen dan Amerika."
Een NAVO-collega voegt toe: "We hebben Trump helaas nog steeds hard nodig. Het lijkt erop dat hij eindelijk instemt met veiligheidsgaranties voor Oekraïne. Dat mogen we niet riskeren door hem boos te maken. De veiligheid van 40 miljoen Oekraïners en de identiteit van 56.000 Groenlanders mag je uiteraard niet tegen elkaar afwegen, maar dit zijn wel afwegingen die meespelen."
Wat overblijft, is Trump afleiden. Hij heeft een korte spanningsboog, er staan belangrijke tussentijdse verkiezingen in november op de agenda, en de Amerikaanse president heeft zijn handen vol met de crisis in Iran, hopen diplomaten.
"In het beste geval had hij de verhoogde Europese inzet kunnen gebruiken als een manier om te verkopen dat hij gelijk had en dat Groenland nu belangrijker op de agenda staat," zegt onderzoeker Haas. "Maar dat lijkt niet het geval te zijn. Het verhaal krijgt een vervolg. Hoewel er nu geen reden is om een militaire aanval te verwachten, gaat het om grote diplomatieke schade en een enorme vertrouwenscrisis binnen de NAVO."
Europese landen moeten volgens haar achter de schermen duidelijk maken dat verdere escalatie zinloos is. "En ondertussen blijven ze werken aan het verminderen van hun militaire en economische afhankelijkheid van de VS, want dat maakt ons kwetsbaar."