Online huftergedrag bestrijden kan ook met anonimiteit

Al langere tijd gaan er stemmen op om anonimiteit op internet op te heffen om op die manier een halt toe te roepen aan online scheldpartijen, bedreigingen en ander huftergedrag. Technisch zou het mogelijk moeten zijn, maar het verbieden van anonimiteit heeft nogal wat forse nadelen.

In de afgelopen jaren zijn er verschillende voorstellen gedaan om anonimiteit op sociale media aan banden te leggen. Zanger Gordon suggereerde bijvoorbeeld dat gebruikersprofielen gekoppeld zouden kunnen worden aan officiële identificatiemiddelen zoals DigiD of het burgerservicenummer. Het idee hierachter is dat mensen zich verantwoordelijker zouden gedragen als hun echte identiteit bekend is.

Voormalig Tweede Kamerlid Nilüfer Gündogan diende vorig jaar een motie in waarin zij de regering verzocht de risico's van online anonimiteit te onderzoeken en mogelijke oplossingen te overwegen, met de opmerking dat anonimiteit waardevol is, maar ook kan leiden tot excessen. Gündogan werd destijds vanwege haar politieke opvattingen hevig geïntimideerd, beledigd en bedreigd op internet.

Wageningen University & Research (WUR) voerde een uitgebreide analyse uit van tientallen internationale studies over dit onderwerp. Professor Rens Vliegenthart, hoogleraar strategische communicatie aan de WUR, merkt op dat anonimiteit vaak gepaard gaat met onbeleefdheid op sociale media. Hij benadrukt echter dat het zeker niet noodzakelijk zo is dat anonimiteit de oorzaak is van dit gedrag en dat andere factoren, zoals de manier waarop sociale media zijn ontworpen, ook een cruciale rol spelen.

Rejo Zenger van burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom wijst op de structuur van sociale media als een belangrijke factor in het bevorderen van impulsieve en emotionele reacties. "Ze bieden weinig stimulans voor nuance", zegt hij. "Vaak worden reacties snel, kort en vanuit de onderbuik gedeeld. Dat kun je verhelpen door bijvoorbeeld een vertraging in te bouwen, zodat je wat langer over je reactie kan nadenken. Na een uurtje is die misschien al afgezwakt."

Het onderzoek van WUR toont aan dat de negatieve effecten van anonimiteit variëren tussen landen. In de Verenigde Staten, met een sterk gepolariseerd politiek landschap, komen extreme online reacties vaker voor. Vliegenthart stelde dat in Nederland, door het meerpartijenstelsel, minder van dit soort extremen te zien zijn, hoewel specifieke onderwerpen zoals immigratie, vaccinatie of vertrouwen in de overheid ook hier heftige reacties uitlokken, maar die komen eigenlijk altijd uit vrij specifieke politieke hoeken.

Het afschaffen van anonimiteit heeft niet alleen gevolgen voor online gedrag, maar roept ook belangrijke vragen op over privacy en vrijheid van meningsuiting. Anonimiteit biedt een veilig platform voor mensen die kwetsbare meningen willen uiten of kritiek willen leveren op autoritaire regimes. Het verplicht onthullen van identiteiten kan deze stemmen het zwijgen opleggen. Zenger voegt daaraan toe dat het koppelen van persoonlijke gegevens aan sociale media-accounts risico's met zich meebrengt, aangezien bedrijven zoals Meta zachtst gezegd geen vlekkeloze reputatie hebben als het gaat om het beschermen van gebruikersdata. Het vergroten van de hoeveelheid persoonlijke informatie die zij bezitten, kan leiden tot misbruik of datalekken.

In plaats van het verbieden van anonimiteit pleiten experts voor een gecombineerde aanpak. Dit omvat strengere moderatie door sociale mediabedrijven en een intensiever optreden van politie en justitie bij strafbare online uitingen. Vliegenthart stelt dat het belangrijk is te erkennen dat er geen eenvoudige oplossing is en dat er gekeken moet worden naar hoe de ontwerpkeuzes van platforms kunnen worden aangepast om gezonder online gedrag te bevorderen.

Zenger denkt dat het stimuleren van meer nichegerichte platforms kan bijdragen aan constructievere discussies. "Facebook probeert bijvoorbeeld mensen van alle doelgroepen, kleuren en generaties te herbergen op één forum met één interface. Het is een nobel idee om extreem links en extreem rechts bij elkaar te brengen, maar het levert automatisch een extremere discussie op. We zouden denk ik gebaat zijn bij platforms die meer niches aanspreken. Meer platforms, meer variatie: gematigde discussies."