Stelling: Dronken? Dan kunnen ze elkaar dus allebei hebben verkracht?

De nieuwe Wet seksuele misdrijven heeft een nobel uitgangspunt: seks moet vrijwillig zijn. Daar zal vrijwel niemand bezwaar tegen hebben. Wie seks heeft met iemand die geen vrije keuze kan maken, hoort daarvoor verantwoordelijk te worden gehouden. Prima.

Maar zodra alcohol in beeld komt, begint de logica van de wet te kraken.

In de media en het publieke debat wordt vaak de indruk gewekt dat seks met iemand die te dronken is om nog vrijwillig toestemming te geven, verkrachting kan zijn. Juridisch ligt dat genuanceerder dan vaak wordt voorgesteld, maar het roept wel een fundamentele vraag op waar opvallend weinig mensen een antwoord op lijken te willen geven: Wat als beide personen dronken zijn?

Niet een beetje aangeschoten, maar allebei een flinke slok op. Ze ontmoeten elkaar in de kroeg, drinken samen, flirten, zoenen en verdwijnen uiteindelijk samen naar huis. De volgende ochtend hebben ze allebei een kater. Misschien weten ze allebei niet eens meer precies wat er is gebeurd. Wie heeft wie dan verkracht?

Dat is geen flauwe vraag. Dat is een vraag die rechtstreeks voortvloeit uit het uitgangspunt van de wet; Als iemand door alcohol geen geldige toestemming meer kan geven, dan geldt dat toch niet alleen voor degene die later aangifte doet? De ander had immers óók gedronken. Die ander had óók verminderd beoordelingsvermogen. Die ander kon dan toch net zo min een weloverwogen beslissing nemen? Waarom zou de één dan automatisch slachtoffer zijn en de ander automatisch dader? Op dat punt wordt het debat opeens opvallend ongemakkelijk.

In theorie is de wet genderneutraal. Een vrouw kan een man verkrachten. Twee mannen kunnen elkaar verkrachten. Twee vrouwen eveneens. De wet maakt daarin geen onderscheid, maar de maatschappelijke werkelijkheid ziet er anders uit.

Vrijwel iedere voorlichtingscampagne toont een man als degene die had moeten stoppen en een vrouw als degene die beschermd moet worden. Nieuwsberichten volgen vaak hetzelfde patroon. Op sociale media is de conclusie meestal al getrokken voordat een rechter zich over de zaak heeft gebogen. De man had beter moeten weten. De man had moeten opletten. De man had de signalen moeten herkennen. Maar waarom?

Als twee volwassenen samen besluiten een avond stevig te drinken, waarom rust de verantwoordelijkheid dan kennelijk vooral op de schouders van de man?

Stel een student en een studente drinken allebei acht glazen bier. Ze staan samen te zoenen op de dansvloer. Vrienden zien hoe ze hand in hand vertrekken. De volgende ochtend voelt één van hen zich rot en doet aangifte. Was de man toen nog volledig verantwoordelijk voor zijn keuzes? Of was hij, net als zij, onder invloed?

Kan iemand die zelf flink heeft gedronken werkelijk feilloos beoordelen of een ander nog voldoende wilsbekwaam is? Terwijl alcohol nu juist bekendstaat om het verminderen van beoordelingsvermogen? Dat lijkt een opmerkelijke eis. Sterker nog: als de vrouw werkelijk zó dronken was dat zij geen toestemming meer kon geven, hoe waarschijnlijk is het dan dat de man - die volgens het scenario ongeveer evenveel had gedronken - wél volledig helder kon inschatten wat haar mentale toestand was?

Dat is overigens geen pleidooi om daders vrijuit te laten gaan. Wie seks heeft met iemand die bewusteloos is, nauwelijks aanspreekbaar is of overduidelijk geen keuzes meer kan maken, pleegt iets ernstig verkeerds. Daar bestaat nauwelijks discussie over, specifieke scenario's waarbij dit vooraf in nuchtere staat wordt doorgesproken en afgesproken daargelaten. Maar daartussen ligt een enorm grijs gebied waarin honderdduizenden Nederlanders zich ieder weekend bevinden. Mensen drinken samen, flirten samen en nemen samen beslissingen waar ze de volgende dag misschien spijt van hebben. Dat is niet hetzelfde als verkrachting. Het probleem is dat de grens achteraf vaak veel eenvoudiger lijkt dan hij op dat moment was, en precies daar hoort een rechtsstaat voorzichtig te zijn.

Een veroordeling wegens verkrachting behoort tot de zwaarste oordelen die het strafrecht kent. Zo'n veroordeling kan iemands leven voorgoed veranderen. Juist daarom mag de wet niet leunen op aannames of stereotypen. Toch lijkt het maatschappelijke uitgangspunt vaak nog steeds dat de man degene is die voortdurend verantwoordelijk blijft, óók wanneer hij zelf onder invloed is. Alsof alcohol alleen het beoordelingsvermogen van vrouwen aantast en mannen, ondanks een vergelijkbare hoeveelheid drank, geacht worden rationeel, scherp en volledig verantwoordelijk te blijven. Alsof vrouwen zo fragiel en onbekwaam zijn dat zij in alle gevallen in bescherming dienen te worden genomen tegenover die boze, slechte mannen.

We worden er immers mee doodgegooid. 'Mannenprobleem', 'Toxische mannelijkheid', 'Testosteronbommen'. Mannen zijn het probleem. Altijd. En als een dronken man en vrouw seks hebben dan had de man beter moeten weten en dient de man te worden veroordeeld. Zijn leven geruïneerd. Dat is geen gelijkheidsbeginsel maar een dubbele standaard.

Gelijkheid betekent ook dat verantwoordelijkheden gelijk worden verdeeld. Als de wet werkelijk genderneutraal is, dan moeten we ook bereid zijn de ongemakkelijke consequenties daarvan onder ogen te zien en in te zien dat een vrouw die seks heeft met een duidelijk fors aangeschoten man óók een verkrachter is en consequentieel óók dient te worden veroordeeld.

Als een vrouw in een bar een jongen ongevraagd betast zou de landelijke ophef minstens zo groot moeten zijn als wanneer een man ongevraagd een vrouw betast. Toch?

Dus nog één keer de simpele vraag waarop zelden een helder antwoord komt. Als twee mensen allebei te dronken zijn om geldige toestemming te kunnen geven, wie heeft dan precies wie verkracht?

Zolang daar geen overtuigend antwoord op bestaat, is het verstandig om iets minder snel te doen alsof iedere situatie waarin alcohol een rol speelt eenvoudig in te delen is in dader en slachtoffer. Het echte leven is ingewikkelder dan een vooringenomen voorlichtingsposter. Het strafrecht zou die werkelijkheid moeten weerspiegelen, niet vervangen door een stereotype waarin de man per definitie de schuldige is.