Oostenrijk in politieke impasse na mislukte kabinetsformatie: Nehammer treedt af

In Oostenrijk is een maandenlange poging om een regering te vormen zonder de radicaal-rechtse FPÖ stukgelopen. De rechtsconservatieve ÖVP van bondskanselier Karl Nehammer en de sociaaldemocratische SPÖ onderhandelden samen met de liberale NEOS over een alternatieve coalitie, maar slaagden er niet in om tot een akkoord te komen. Nadat NEOS zich vrijdag verrassend terugtrok, volgde zaterdag de definitieve breuk tussen ÖVP en SPÖ. Daarop kondigde Nehammer in een emotioneel videobericht zijn aftreden aan als zowel kanselier als partijleider.

Verkiezingswinnaar FPÖ buitenspel houden
De crisis vindt haar oorsprong in de parlementsverkiezingen van eind september, waar de radicaal-rechtse FPÖ voor het eerst de grootste werd met bijna 29 procent van de stemmen. President Alexander Van der Bellen besloot tegen de traditie in niet FPÖ-leider Herbert Kickl, maar de ÖVP als tweede partij de formatieopdracht te geven. Met deze zet hoopte hij een middencoalitie te smeden die de FPÖ buitenspel zou zetten. Nehammer ging vervolgens om de tafel met SPÖ-leider Andreas Babler en NEOS-cheffin Beate Meinl-Reisinger. De onderhandelingen namen zo’n honderd dagen in beslag, maar zonder gewenst resultaat.

Budgettaire twistpunten
Hoewel de drie partijen de FPÖ wilden uitsluiten, bleken hun opvattingen op cruciale punten ver uit elkaar te liggen. De SPÖ hamerde op verhoging van lasten voor bedrijven met hoge winsten om het begrotingstekort van 18 miljard euro aan te pakken. De ÖVP hield daarentegen vast aan lastenverlagingen en wilde dat overheidsuitgaven werden ingeperkt. Volgens Babler had zijn partij alternatieve opties aangeboden, maar verzette de ÖVP zich tegen elke vorm van extra belastingen voor grote ondernemingen. Ook was er onenigheid over pensioenaanpassingen en de wens van de ÖVP om ambtenarensalarissen in bepaalde sectoren tijdelijk te bevriezen.

Aftreden kanselier Nehammer
Zaterdag maakte de ÖVP bekend de coalitiegesprekken definitief af te breken, waarop bondskanselier Nehammer zijn vertrek aankondigde. Hij verklaarde dat ‘een akkoord over essentiële kernpunten niet mogelijk’ was en gaf de SPÖ de schuld van ‘destructieve krachten’ binnen de onderhandelingen. Ook benadrukte hij geen ‘economisch vijandig’ programma te willen ondertekenen. In zijn videoboodschap stelde hij dat het ‘een grote eer was om de Republiek Oostenrijk te dienen’, maar dat het tijd is voor een ordelijke overdracht.

Reacties: harde verwijten en zorgen
SPÖ-leider Babler beschuldigde op zijn beurt de ÖVP ervan dat een groep binnen de partij eigenlijk van meet af aan lonkte naar een samenwerking met de radicaal-rechtse FPÖ. Volgens hem is dat ‘geen goed nieuws voor Oostenrijk’ en dreigt nu ‘een rechtsextremistische kanselier die de democratie in gevaar brengt’. FPÖ-leider Kickl noemde de mislukte formatie ‘verloren maanden’ en gaf aan dat zijn partij klaarstaat om de volgende stap te zetten. Tegelijkertijd haalde hij ook fel uit naar president Van der Bellen, die volgens Kickl ‘een grote rol speelt in deze chaos’.

Terugkeer Kurz blijft uit, zoektocht naar nieuwe ÖVP-leider
In de ÖVP ontstonden na het aftreden van Nehammer meteen speculaties over een mogelijke comeback van oud-kanselier Sebastian Kurz. Deze moest eerder opstappen na een corruptieschandaal en wordt nog strafrechtelijk onderzocht. Ondanks aandringen vanuit bepaalde ÖVP-kringen maakte Kurz al snel duidelijk niet beschikbaar te zijn als vicekanselier of partijleider in een eventuele coalitie met de FPÖ. De namen van onder meer Wolfgang Hattmansdorfer en Stephan Pernkopf circuleren nu als mogelijke opvolgers, maar officiële bevestiging ontbreekt nog.

President Van der Bellen voor cruciale keuze
Nu de formatiepoging van de ÖVP is mislukt, moet president Van der Bellen bepalen wie de opdracht krijgt om een nieuwe regering te vormen. De FPÖ heeft in de peilingen een extra impuls gekregen en dringt aan op een coalitie met de ÖVP. In het verleden regeerden deze partijen meermaals samen, maar telkens eindigde de samenwerking voortijdig of met grote crises. Een andere optie is nieuwe verkiezingen, al duurt het volgens Oostenrijkse media in dat geval maanden voordat de stembussen opnieuw opengaan. Vooralsnog is onduidelijk of Van der Bellen Herbert Kickl zal willen beëdigen als bondskanselier, mocht er inderdaad een ‘Blauw-Zwarte’ coalitie tot stand komen.